Biuletyn

Koła Miłośników Dziejów Grudziądza

 

 

Numer 6 (11)                                                                        Rok II

Data odczytu: 10.03.2004

Data wydania: 19.3.2004

Referent: mgr Stanisław Poręba

 

Powieść odcinkowa w „Gazecie Grudziądzkiej”

 

W latach międzywojennych „Gazeta Grudziądzka'' oraz jej niektóre bezpłatne dodatki, podobnie jak większość gazet i czasopism na Pomorzu, drukowała na swoich łamach powieści i opowiadania w odcinkach. Każdy nowy numer pisma zawierał nowy odcinek i odcinki te nie były numerowane. W większości nie były to teksty wysokiego lotu. Często były to przeróbki i adaptacje znanych powieści. Przeróbki polegały na skrótach, „opracowaniach" lub „uludowieniu" tekstów. „Uludowienie" tekstów w „Gazecie Grudziądzkiej" polegało głównie na wyjaśnianiu w nawiasach znaczenia mniej znanych wyrazów lub zwrotów. W większości przy powieściach lub opowiadaniach podawano nazwiska autorów. Ale zdarzały się też utwory anonimowe. Czasami autorzy kryli się pod pseudonimami, z których części do dnia dzisiejszego nie udało się rozwiązać. Drukowano też utwory tłumaczone z języków obcych.

Najdłuższą powieścią w „Gazecie Grudziądzkiej", drukowaną w odcinkach, była powieść historyczna z ostatnich lat życia Jezusa Chrystusa - „Ben Hur", pióra amerykańskiego pisarza z XIX w. Lewisa Wallace'a (1827-1905). Na język polski przetłumaczył ją Antoni Stefański (1865-1929), księgarz, dziennikarz i literat regionalny, związany m.in. z Grudziądzem i Toruniem. W „Gazecie" powieść była drukowana przez bez mała 5 lat. Pierwszy jej odcinek opublikowany został w grudniu 1918 r., w numerze 148. „Gazety", a więc jeszcze w okresie zaboru pruskiego, a ostatni w 1923 r., w numerze 53., czyli już w Polsce niepodległej. Ogółem ukazało się drukiem 537 odcinków. W „Gazecie" nie podano nazwiska tłumacza. Teksty odcinków oparte były na książkowym wydaniu „Ben Hura" z 1901 r., w przekładzie Antoniego Stefańskiego. Książka wyszła w Wydawnictwie Karola Miarki (juniora) w Mikołowie (Śląsk). Odcinki powieści nie były numerowane.

„Gazeta Grudziądzka" drukując w odcinkach „Ben Hura", przyczyniła się do popularyzacji tej powieści wśród polskiego społeczeństwa na Pomorzu. Po zakończeniu druku „Ben Hura" „Gazeta Grudziądzka" w latach 1923-1924 drukowała kolejno w odcinkach: anonimową powieść historyczną z czasów krzyżackich „Kat z Elbląga", cztery dłuższe opowiadania autora, ukrywającego się pod pseudonimem Czejad - „Loango, krwawy mściciel murzyński", „Tygrys ludożerca", „Z krainy lwów" i „Łupieżca rozbitków". Czejad był też tłumaczem powieści anonimowego autora „Sieroty". Życiu Kozaków na dawnych kresach Polski była poświęcona opowieść „Czartowski zamek". Czasem też „Gazeta" drukowała w odcinkach popularne prace historyczne. Jedną z nich była praca Mieczysława Rogalskiego (1888-1952) „Czem była szlachta i chłopi w dawnej Polsce". Jej autor był dyplomatą i literatem, związanym z Warmią, Mazurami i Powiślem, m.in. był konsulem w Kwidzynie. Współpracował z „Gazetą Grudziądzką".

Niektóre z powieści i opowiadań, drukowane w odcinkach na łamach „Gazety Grudziądzkiej", były później wydawane w postaci książkowej przez Księgarnię Nakładową Zakładów Graficznych i Wydawniczych W. Kulerskiego. Część tych książek była rozpowszechniana jako bezpłatne dodatki do „Gazety", pozostałe sprzedawała Księgarnia Wysyłkowa W. Kulerskiego w Grudziądzu.

W latach 1924-1925 „Gazeta" drukowała w odcinkach 3 powieści przygodowe znanych autorów: Thomasa Mayne Reida (1818-1883) „Młodzi niewolnicy", Jules Verne'a (1828-1905) „Mateusz Sandorf" (w przekładzie H. Zajączkowskiej) i Critenden Marriot „Wyspa zaginionych okrętów" (w przekładzie W. Waltera). Wszystkie te powieści wyszły później drukiem w postaci książek w Grudziądzu.

Nie wszyscy wiedzą, że powieści i opowiadania pisał też wieloletni redaktor „Gazety Grudziądzkiej" Jan Michał Rakowski (1859-1939). Jedną z jego powieści o charakterze przygodowo-podróżniczej drukowała „Gazeta" na przełomie 1925 i 1926 r. pt. „Wyprawa Stanleya poprzez najczarniejszą Afrykę dla oswobodzenia emira Paszy". Powieść składała się z 70 odcinków i nigdy nie wyszła w postaci książki.

W 1927 r., drugą rocznicę śmierci, laureata Nagrody Nobla Władysława S. Reymonta (1867-1925) uczciła „Gazeta" drukiem w odcinkach mało znanej jego opowieści „Osądzona". Liczyła 55 odcinków. Po niej, po raz drugi drukowana była znana powieść historyczna Józefa I. Kraszewskiego „Lubonie", należąca do cyklu „Dzieje Polski". Dla potrzeb „Gazety" opracował ją Ignacy Żniński. Po raz pierwszy drukowała ją „Gazeta" w latach I wojny światowej. Losy emigrantów polskich w Ameryce Południowej przedstawił Franciszek Nurczyk w cyklu reportaży „Listy z drugiej półkuli", składającego się z 15 odcinków.

Na przełomie lat 20-tych i 30-tych współpracował z „Gazetą Grudziądzką" satyryk i prozaik Jan Szczęsny Płatkowski (1864-?). Na jej łamach podpisywał swoje utwory pseudonimem J. S. Pobratymiec. W tym okresie „Gazeta" wydrukowała jego nowele: „W deputacji po kolej", „Ich kochanie", „Rozpolitykowany gazda", „Żeby nie te smreczki", „Nulka", „Ale się zemścił" i „Pan Piórkiewicz urządza ucztę". Ogółem było tego 60 odcinków. Nowele te wydał W. Kulerski w postaci książki pt. „Ich kochanie. Obrazki z czasów wojny i pokoju" (1931).

Zdarzało się też czasem, że „Gazeta Grudziądzka” drukowała

powieści -kryminalne. I tak latach 1928- 1931 jej czytelnicy mogli przeczytać: T. Bernarda Śledztwo Matyldy" i W. Chambersa „Śladami rękawiczki" oraz dwie anonimowe powieści - „Tajemnica lekarza" i „Tajemnica podziemnego miasta".               

Grudziądzkim pisarzem można nazwać Jerzego Szablicę. Nie jest to nazwisko, ale pseudonim literacki. Nim sygnował swoje utwory znany pomorski dziennikarz.Jan Zagierski (1897-1971). W latach 1926-1932 pracował, w,,Gazecie Grudziądzkiej", później w „Gońcu Nadwiślańskim". Był członkiem grudziądzkiej Fraterni Literackiej, następnie Koła Literacko-Artystycznego. W „Gazecie" drukowaną była jego powieść „Skarb Azteków" i reportaż powieściowy „Miasto zbrodni" Pierwsza z powieści wyszła w postaci książki, w 1931 r. i nosiła tytuł „Skarb Azteków. Przygody Polaka w górach Meksyku". Cena jej w księgarniach wynosiła l zł i 70 gr.

 Czasem „Gazeta" drukowała w odcinkach powieści z życia wsi i życia chłopów. Tematykę tę reprezentują: opowieść nieznanego bliżej: autora: J. Kaniewskiego „Przez cierpienie do celu i szczęścia" (1931) i powieść B. Świątka „Salscy” (1934). Obie powieści napisane niedbale, o mało zrozumiałej treści, nie bardzo nadawały się na powieści odcinkowe.

 W 1933 r. „Gazeta Grudziądzka", wydrukowała po raz ostatni w odcinkach powieść historyczną.zaliczaną do polskiej klasyki; Chodzi tu o powieść Józefa I. Kraszewskiego „Waligóra", należącą do cyklu „Dzieje Polski". Wydrukowano; ją w wersji skróconej, opracowanej przez Ignacego Żnińskiego. Księgarnia Nakładowa Zakładów Graficznych i Wydawniczych W. Kulerskiego posiadała prawa autorskie do wydania książkowego „Waligóry". Niestety projekt ten nie został zrealizowany, z powodu wzrastających trudności finansowych wydawnictw.

Ignacy Żniński może tu służyć jako przykład autora, zajmującego się „opracowaniem", „adaptacją" lub „uludowieniem" powieści, rzadziej opowiadań czy nowel, dla potrzeb „Gazety Grudziądzkiej". Żył, w latach; 1869-1931; W redakcji „Gazety" pracował w latach 1910-1916. Był wiel­kim miłośnikiem twórczości J. I. Kraszewskiego. Obok wspomnianych tu poprzednio powieści „Lubonie" i „Waligóra", opracował też dla „Gazety" jego powieść „Stara baśń". Drukowana.była w „Gazecie", w latach 1914- 1915. I Żniński jest prawdopodobnie autorem artykułu opublikowanego w 11 odcinkach w „Gazecie”, po" zakończeniu druku w odcinkach „Starej baśni" pt. „Dziejowe legendy. Dopisek do J. I. Kraszewskiego „Stara baśń”

W latach następnych „Gazeta Grudziądzka drukowała w odcinkach wyłącznie powieści typu sensacyjnego, kryminalnego i fantastyczno-naukowego. Były to E. T. Woodhalla „Szpiedzy wielkiej wojny", J. Gollomba „Groźne eksperymenty Galta", V. Gielguda „Skarb carów", R. Joanne „Okręt śmierci", Ax. Rudolpha „Wśród tajemnic wschodu", L. Wehla „Belawan”, i Terry Rockera „Tajemnica wieży". Powieści te tłumaczyli m..in. Eugeniusz Bałucki i Karol Ford.

 Po przeniesieniu w maju l938 r. redakcji „Gazety Grudziądzkiej" do Poznania, na jej łamach drukowano w odcinkach powieści: Michała Szarugi „Młoda ruń", Jerzego Mariana Taylora „Kolonia na grobli" oraz dłuższą nowelę Stanisława Młodożeńca „Nowe. żniwa”. J. M. Taylor (1887-1941) był dziennikarzem i literatem warszawskim, związanym m.in. z pismami „7 Dni" i „Kurier Poranny". W 1934 r.. „Goniec-Nadwiślański" w Grudziądzu wydał jako bezpłatny dodatek dla abonentów jego książkę „Miesiąc na czerwonej przełęczy”. Michał Szaruga - to-pseudonim literacki Michała Jagły (1915-1981), redaktora i księgarza, współpracownika „Gazety Grudziądzkiej", później „Gazety Ludowej dawniej Gazety Grudziądzkiej”. Natomiast S..Młodożeniec - to znany poeta i prozaik związany ze Stronnictwem Ludowym i współpracownik pism ludowych.

Powieści, opowiadania i nowele w odcinkach, były drukowane również w niektórych bezpłatnych dodatkach do „Gazety Grudziądzkiej", w tym w „Gościu Świątecznym" i„Młodej Polsce".

W „Gościu Świątecznym", w latach 1923-1934, drukowano m.in. utwory: W. Przyborowskiego „Olszynka Grochowska", J. I. Kraszewskiego „Szwedzi w Częstochowie", T. Gautiera „Kapitan Frakas", J..Londona „Zew krwi", M. Leblanca „Obrączka ślubna", M. Twaina „Milionowy bankrut", J. Manowskiej-Knappe „Spowiedź Wojciecha", H. Wasta „Ukryte światło"; V. Merkhana „Diabeł nie śpi" i anonimową powieść „Bianka Maligeri". Dla- potrzeb „Gościa" opracowali je, bądź tłumaczyli: W. Grott, ks. Jaroszewski, Jan Grabowski, Z. Kiedrzyński i T. J. Drukowano też w odcinkach 2 obszerne reportaże: ks. L. Górnieckiego „Pierwsza pielgrzymka zmartwychwstałej Polski do Ziemi Świętej" i nieznanego autora „Samochodem z Kapsztadu do Sztokholmu". Z wymienionych utworów Księgarnia Nakładowa Zakładów Graficznych i Wydawniczych W. Kulerskiego wydała w postaci książek: „Szwedzi w Częstochowie", „Kapitana Frakas", „Biankę Maligeri" oraz „Pierwszą pielgrzymkę" ks. L. Górnieckiego.

Na łamach „Młodej Polski" drukowano w odcinkach; w latach 1933-1937, m. in. powieści: T. Mayne Reida „Ziemia Ognista. Przygody młodego podróżnika" i Ch. G. D. Robertsa „Postrach otchłani morskiej".