Biuletyn

Koła Miłośników Dziejów Grudziądza

 

Numer 12 (17)                                                 Rok II

Data odczytu: 24.3.2004            Data wydania: 20.4.2004

Referent: mgr Małgorzata Kurzyńska

 

Badania Muzeum w Grudziądzu w latach 1996-2003 r.

 

W połowie lat 90. XX w. grudziądzkie muzeum rozpoczęło nową tematykę badawczą „Osadnictwo Wczesnośredniowieczne w Basenie Grudziądzkim”. Basen Grudziądzki (po prawej stronie Wisły) pod względem fizjograficznym jest dość jednorodną ekumeną, stwarzającą dogodne warunki osadnicze, zwłaszcza w pasie teras nadzalewowych. Na obszarze tym w trakcie badań powierzchniowych, tzw. Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) zarejestrowano kilkadziesiąt stanowisk archeologicznych o chronologii od IX w. do poł. XIII w. W grupie osad IX-wiecznych wyraźnie wydziela się skupisko w rejonie Jeziora Rudnickiego, w rejonie Rudy, Sosnówki, Kobylanki. W 2. połowie X-XI/XI w. oprócz poprzedniego pojawia się nowe skupisko w rejonie Grudziądza- Wielkiego Tarpna i Owczarek. W XI w dalszym ciągu funkcjonowały skupiska osad w Owczarkach, Wielkim Tarpnie, pojawiają się nowe punkty osadnicze w rejonie Węgrowa., a w rejonie Jeziora Rudnickiego wydziela się wyraźny mikroregion osadniczy. Podjęta tematyka badawcza, zainicjowana przez muzeum miałaby uściślić charakter tych osiedli oraz wyjaśnić kwestię istnienia tutaj struktury osadniczej wyższego rzędu – mezoregionu - z centralnym ośrodkiem o funkcjach obronnych (grodu) lub quasi – otwartym ( osada otwarta otoczona rowami pełniąca funkcje obronne). Potrzeba realizacji takiej tematyki wydaje się uzasadniona zważywszy na to, że na części z tych osad zauważono procesy ich niszczenia. Większość tych osiedli została założona na glebach bielicowych i brunatnych wytworzonych na piaskach. Na części z nich zarejestrowano postępujące procesy destrukcyjne spowodowane przez intensywne prace agrarne ( lekkie gleby bielicowe), procesy wydmotwórcze ( w pasie Szynych, Sosnówka, Ruda), a także postępującą zabudowę na obrzeżach miasta i gminy, m.in. rejon Grudziądza- Wielkiego Tarpna, Owczarek, Węgrowa, Pastwiska, Kobylanki- Linarczyka. Do pierwszych badań wytypowano dwa stanowiska w Grudziądzu- Wielkim Tarpnie. Argumentem dodatkowym przemawiającym za podjęciem badań na tych stanowiskach były zagrożenia związane z planowanymi inwestycjami (budowa kolektorów, trakcji elektrycznej, drogi średnicowej). Badania przeprowadzono w 1997 r. Niestety na stanowiskach zarejestrowano tylko relikty osadnictwa wczesnośredniowiecznego. Te pozostałości to fragmenty naczyń glinianych w warstwie ornej i na powierzchni stanowiska, także dużo kamieni nie obrobionych, często osmolonych przez ogień (pozostałości palenisk). Nie stwierdzono jam o charakterze mieszkalnym i gospodarczym. Duża liczba materiału ceramicznego wczesnośredniowiecznego (2. poł. X do początków XII w.) na powierzchni świadczyła, iż osadnictwo to zostało już zniszczone. W trakcie badań zarejestrowano jednak materiał wczesnośredniowieczny starszy od tego, jaki zarejestrowano w trakcie AZP, a mianowicie sprzed X w., a więc również i w tym rejonie mamy skupisko osadnicze, które mogło funkcjonować w tym samym czasie, co w rejonie Jeziora Rudnickiego, a także w okolicach Szynycha i Sosnówki. Na stanowisku zarejestrowano także bardzo dobrze zachowane osadnictwo ze starszych epok i okresów, a mianowicie tzw. drugiej fali pierwszych rolników- kultury późnej ceramiki wstęgowej ( 4000-3500 p.n.e.), ludności kultur łużycko- pomorskiej ( 600-200 p.n.e.), kultur lateńsko- rzymskich ( II w.p.n.e. do II w.n.e.). Tak dobrze zachowane osadnictwo późnej ceramiki wstęgowej w dolinie Wisły jest pewnym zaskoczeniem dla badaczy neolitu na ziemi chełmińskiej, bowiem do tej pory uważano, iż ludność ta eksploatowała tereny wysoczyzny. Odkrycia w Grudziądzu – Wielkim Tarpnie dowiodły, iż ludność tej kultury weszła w inne nisze ekologiczne, a mianowicie zakładała swoje osiedla także w dolinie Wisły.

Równolegle do prowadzonych tematów badawczych grudziądzkie muzeum zaangażowało się poważnie w nadzory archeologiczne ( różniące się od badań systematycznych tym, iż w trakcie nadzorów prowadzi się badania w zakresie prac ziemnych prowadzonych przez inwestora. Jednak bardzo często nadzory archeologiczne zmieniają się w systematyczne badania archeologiczne). Można zauważyć, iż to właśnie nadzory dostarczają w ostatnich latach niezwykle interesujących źródeł archeologicznych. W 1995-1996 prowadzono prace o takim charakterze przy budowie oczyszczalni ścieków w Chełmnie. Podczas prac, w pobliżu 600-200 oczyszczalni, na kolektorze sanitarnym, w odległości około 500 m od współczesnego koryta Wisły, zarejestrowano 15 obiektów mieszkalnych i gospodarczych o chronologii od 2 połowy X w. do 4 ćw. XI/XII w. Osada ta wchodziła w skład mikroregionu osadniczego, którego centralnym punktem był gród w Kałdusie. W 1998 r. niezwykle interesujące okazały się nadzory w trakcie budowy sieci wodociągowej w zachodniej części gminy Grudziądz. Podczas lustracji wykopów liniowych, zarejestrowano kilka nowych stanowisk archeologicznych, wśród których jedno posiada wartość wyjątkową, a jest to późnorzymskie cmentarzysko w Węgrowie ( od poł. III w. do poł. V w.n.e.). Jeszcze w 1998 r. rozpoczęto na tej nekropolii systematyczne badania archeologiczne finansowane w pierwszym sezonie przez gminę Grudziądz i Nadleśnictwo Jamy, a w kolejnych już przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Toruniu. Do 2002 r. rozpoznano na tym stanowisku ponad 100 obiektów o chronologii od neolitu po osadnictwo halsztacko- lateńskie, jednak w większości zarejestrowano tutaj obiekty grobowe z późnego okresu wpływów rzymskich i wczesnej fazy wędrówek ludów. Pozyskane materiały z tego stanowiska ( jedynego jak do tej pory na ziemi chełmińskiej) mają dużą wartość poznawczą, pozwolą, bowiem na ustalenie kwestii chronologicznych ( przełomu okresu rzymskiego i wczesnych faz okresu wędrówek ludów) nie tylko na ziemi chełmińskiej, ale dla szerszego obszaru. Zarejestrowane groby charakteryzują się tylko ciałopalnym obrządkiem pogrzebowym. W jamach grobowych rejestrowano przepalone szczątki kostne wraz z wyposażeniem: naczyniami, przedmiotami codziennego użytku- grzebieniami kościanymi, przęślikami, elementami stroju- sprzączkami, zapinkami, ozdobami- zawieszkami, szklanymi paciorkami. Odkrycie tak późnych materiałów pozwala również zweryfikować dotychczasowy pogląd, iż osadnictwo rzymskie zanika na ziemi chełmińskiej w IV w., a później mamy regres osadniczy, który trwa do poł. VII w. Wydaje się, że osadnictwo to nie zanika i mamy ciągłość osadniczą z tym, że jest to mniej intensywne osadnictwo.

                Kolejne interesujące badania wiążą się z budową kolektorów i oczyszczalni ścieków dla Grudziądza, prowadzone w latach 2000- 2002. Na kolektorach przeprowadzono badania ratownicze na trzech stanowiskach ( badania finansowane przez Gminę Miasto Grudziądz). Przy okazji tych badań ponownie powrócono na jedno ze stanowisk w Grudziądzu- Wielkim Tarpnie oraz podjęto badania ratownicze na dwóch stanowiskach w Grudziądzu- Owczarkach. Na osadzie w Grudziądzu- Wielkim Tarpnie zarejestrowano zbliżone materiały do tych wcześniejszych, tj. z 1997 r., spośród których na szczególne podkreślenie zasługują materiały neolityczne. Na osadach w Grudziądzu- Owczarkach zarejestrowano ślady osad (jamy mieszkalne i gospodarcze) ludności kultury łużycko- pomorskiej oraz lateńsko- rzymskiej. Na trasie kolektora zarejestrowano także dwa nowe stanowiska w Grudziądzu- Owczarkach, a mianowicie cmentarzysko szkieletowe/ ciałopalne kultury łużyckiej ( 1200 l.p.n.e.) i kultury pomorskiej ( 400- 200 p.n.e.) oraz towarzyszące im osady o podobnej chronologii. Jest to pierwsze cmentarzysko szkieletowe z wczesnych faz kultury łużyckiej odkryte na ziemi chełmińskiej. Interesujące okazały się nadzory w latach 2001 – 2002 r. na oczyszczalni ścieków w Nowej Wsi. Na terenie przyszłej oczyszczalni zarejestrowano ślady osadnictwa pradziejowego ( kultury pucharów lejkowatych z około 3500 p.n.e.) oraz dwa fragmentarycznie zachowane szkielety ludzkie ( analizę szkieletów wykonał dr Paweł Grochowski), które należy łączyć z okresem II wojny światowej i z toczącymi się w 1945 r. walkami. Przy szkieletach nie zarejestrowano nieśmiertelników, a ich identyfikacji dokonano na podstawie zachowanych elementów wyposażenia (elementy odzieży, fragmenty szelek i skórzanego pasa, guziki, skórzane etui, a w nim różaniec). Na szelkach zachowały się numery fabryczne i na tej podstawie Mariusz Żebrowski, historyk z grudziądzkiego muzeum określił ich narodowość oraz jednostkę, do której należeli. Stwierdził, iż byli to dwaj niemieccy żołnierze ( Zuftwaffe Bau Stelle XI, Zuftwaffe Bau Erzatz Batl.). Żołnierze zostali pochowani na Cmentarzu Garnizonowym w Grudziądzu, a informacja o ich odkryciu została przesłana do Berlina.

                W latach 90. XX w, zwłaszcza w jego drugiej połowie, w pracach grudziądzkiego muzeum znaczące miejsce zajęły badania w Grudziądzu, zwłaszcza w obszarze Starego Miasta. W roku 1999 prowadzono prace archeologiczne przy budowie budynku mieszkalnego na placu Miłośników Astronomii, w 2000 r. przeprowadzono badania na dziedzińcu Muzeum w Grudziądzu, w roku 1997 r. prowadzono prace przy Murowej 21. W 2003 r. prowadzono prace w ul. Mickiewicza. Ostatnie interesujące odkrycie pochodzi z marca 2004 r. na terenie oficyny- Rynek 9 (pozostałości pieca z 2. połowy XVI i początków XVII w.). Wszystkie te badania dostarczyły bogatych źródeł archeologicznych zarówno ruchomych ( ceramiki, kafli, naczyń szklanych, szyb okiennych, drewna, metali) jak i nieruchomych, a wiec pozostałości najstarszej zabudowy mieszkalnej - drewnianej( Spichrzowa, Plac Miłośników Astronomii, Murowa). Na dziedzińcu Muzeum zarejestrowano szkielety ludzkie pochodzące prawdopodobnie z cmentarza funkcjonującego przy kościele św. Ducha ( kościoła szpitalnego dla kalek chorych, starców i pielgrzymów). W trakcie tych badań zarejestrowano fragmenty zabudowy gospodarczej klasztoru benedyktynek oraz materiał użytkowy: kafle, ceramika, szkło.

  Pozyskany z badań i nadzorów materiał ruchomy ze Starówki w Grudziądzu, głównie ceramika, stanowi ważne źródło w rozważaniach nad chronologią miasta. Na podstawie ostatnich odkryć można potwierdzić dotychczasowe poglądy, że północne części (miasta( rejon ulic Starorynkowej) zostały objęte zasiedleniem już pod koniec XIII w., natomiast partie południowo- zachodnie ( rejon dziedzińca Muzeum, ul. Spichrzowa, Murowa) zostały zasiedlone w okresie późniejszym, tj. w XIV w., w przypadku ul. Spichrzowej nawet w połowie XIV w. co koresponduje z wzmiankowanymi w 1365 r. spichrzami.Należy zwrócić uwagę, że z obszaru Starego Miasta nie pozyskano do tej pory materiałów ceramicznych typowych dla garncarstwa wczesnośredniowiecznego, sprzed połowy XIII w. Jedyne tego typu materiały pochodzą z Góry Zamkowej z badań H. Jacobiego. Są to materiały, których chronologię można odnieść od XI do XIII w.

Zestawienie naszej dotychczasowej wiedzy na temat najstarszego osadnictwa wczesnośredniowiecznego w Basenie Grudziądzkim pozwala stwierdzić, iż w okolicach Grudziądza (rejon Jeziora Rudnickiego: Ruda, Kobylanka), Grudziądza- Wielkiego Tarpna w IX w. mamy skupiska osad o cechach wyraźnej strukturze mikroregionu, jednak nie udało się wydzielić dla tego obszaru – punktu centralnego ( niekoniecznie grodu, ale osady otwartej z tym, że ufortyfikowanej). W późniejszym okresie, tj. w 2. połowie X-X/XI w mamy również wyraźnie wydzielające się skupiska osadnicze- w pasie od Jeziora Rudnickiego: Szynych, Grudziądz- Pastwiska, Kobylanka, Grudziądz- Wielkie Tarpno. Jednak i dla tego obszaru nie mamy wyraźnego punktu centralnego ( grodu lub osady ufortyfikowanej). Dla kolejnej XI-XII w., fazy osadniczej mamy kilka wyraźnych skupisk osadniczych: Sosnówka, Ruda, Szynych, Węgrowo, Grudziądz- Wielkie Tarpno ( w tym w rejonie Jeziora Rudnickiego o wyraźnych cechach mikroregionu). By może skupiska te wchodziły w skład mezoregionu, którego centralnym punktem był gród w Grudziądzu ( za czym przemawiają materiały z badań H. Jacobiego).

Kontynuacja tematyki badawczej: „Wczesnośredniowieczne osadnictwo w Basenie Grudziądzkim” pozwoli zapewne w przyszłości zweryfikować te poglądy, uznać je za słuszne bądź odrzucić.