Biuletyn

Koła Miłośników

Dziejów Grudziądza

Rok IV: 2006                                      Numer 5 (79)

Data odczytu:   8.2.2006                     Data wydania: 8.2.2006

 

mgr Stanisław Poręba

 

Grudziądzkie lata pisarza kaszubskiego
Jana Jakuba Patocka (1886-1940)

 

Z grudziądzkich inspektorów szkolnych dwudziestolecia międzywojennego, dwóch trwale zapisało swoje nazwiska nie tylko w dziejach kulturalnych Grudziądza, ale i Pomorza. Byli to: KONSTANTY OSSOWSKI (1873 - 197l). nauczyciel, historyk, krajoznawca i redaktor oraz JAN JAKUB PATOCK nauczyciel, kaszubski pisarz i etnograf. W ubiegłym roku minęła 65. rocznica śmierci J. J. Patocka, a bieżącym roku minie 120. rocznica jego urodzin

Jan Jakub Patock urodził się 10 listopada 1886 r. w Strzelnie koło Pucka. Szkołę ludową ukończył w swojej rodzinnej wsi, a seminarium nauczycielskie w Kościerzynie. Od 1908 r. pracował jako nauczyciel w różnych miejscowościach na Kaszubach. m. in. w Gnieżdżewie, gdzie był także przedstawicielem Towarzystwa Czytelni Ludowych (TCL). Po powrocie Pomorza w granice Macierzy w 1920 r. władze polskie mianowały go inspektorem szkolnym. Pracował na tym stanowisku kolejno w Kartuzach, Sulęczynie i Brodnicy n. Drwęcą.

Od 26 października 1926 r. był inspektorem szkolnym w Grudziądzu. Z miastem naszym związał się na stałe. Mieszkał przy ul. ks. J. Poniatowskiego l, później J.  Herzfelda 6. Uczył niemieckiego w seminariach nauczycielskich i gimnazjach. Po przejściu na emeryturą pracował w prywatnych szkołach w Gdyni-Orłowie i Grudziądzu. Po wybuchu wojny został aresztowany przez gestapo i więziony był w Grudziądzu. Zmarł 6 kwietnia 1940 r. Grób jego znajduje się na grudziądzkim Cmentarzu Katolickim, przy obecnej ul. Cmentarnej 1.

Jan Jakub Patock znany jest przede wszystkim jako pisarz kaszubski. Używał pseudonimów: Jan Sas, Wuj Wrek i Anastazja Górska. Jako młody nauczyciel zainteresował się w stronach rodzinnych kaszubską ustną literaturą ludową. Zaczął zapisywać i gromadzić pieśni, opowieści, baśnie, legendy, podania i przysłowia. Był właściwie „trójjęzyczny”, czyli pisał po kaszubsku, w języku polskim i niemieckim. O doskonałej znajomości literackiej polszczyzny przez J. J. Patocka świadczą jego artykuły o tematyce kaszubskiej, publikowane w latach 30. w grudziądzkim czasopiśmie „Od Naszego Morza” .

W 1920 r. J. J. Patock wydał w Gdańsku zbiór facecji pt. „Fjigle gnieżdżewskjich gburów”, pod pseudonimem Wuja Wreka. Książka ta wzbudziła szerokie zainteresowanie nie tylko wśród Kaszubów, ale również w kręgach pomorskiej inteligencji. Po II wojnie światowej doczekała się adaptacji scenicznej dokonanej przez Klemensa Derca i była grana przez zespoły amatorskie na Kaszubach. Gdański pisarz Fr. Fenikowski napisał na jej podstawie opowieść dla dzieci pt. „Gbury z Gnieżdżewa” .

J. J. Patock współpracował m. in. z „Gryfem”, „Miteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde”, „Gryfem Kaszubskim”, „Zrzeszą Kaszubską”, „Kaszubami”, „Latarnią Morską”, „Słowem Pomorskim” i „Ilustrowanym Kurierem Codziennym”. Przez wiele lat pisał na tematy kaszubskie i pomorskie w „Pommerellen Beilage”, dodatku do gdańskiej gazety „Danziger Neueste Nachrichten”. Redakcja tej gazety miała swój oddział w Grudziądzu, przy al. 23 Stycznia 17.

W 1936 r. w Gdyni, nakładem Patronatu Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych Wacława Szczeblewskiego ukazała się druga książka J. J. Patocka pt: „Kopa szentopork”. Warto nadmienić, że jedna z 60 ludowych pieśni z tego zbioru pt. „Żeglarz” została szeroko spopularyzowana. Śpiewa ją z tekstem polskim... Maryla Rodowicz.

Trzecia książka J. J. Patocka pozostała w rękopisie. Nosi ona tytuł „Povjostkji kaszebskji”. Składa się z trzech części i zawiera około 400 opowieści, bajek, podań i anegdot. Część jej zaginęła podczas II wojny światowej.

Woj żeglarze...                       Hej, żeglarze...

Woj żeglarze, żegłôj-że...

Całą nockę po morze.

 

Jakże jô mom źeglovac,

Kjej nadchodzi cemnô noc.

 

Zapôl svjeczkę albo dvje.

Przéjachôj że tu do mje.

 

Jak jô do nji przépłévôł,

Na ji wokno zaklepôł.

 

Vészła do mje stôrô tesc,

Proséła do jizbë vlesc.

 

Jo do jizbé nje vlézę,

Pokji Hankji nje vjidzę.

 

Tvoja Hanka tvardo spji,

Wod kamjenja grób je ji.

 

Kjejbem yjedzôł gdze ji grób,

Poszed bë jô kjejbe móg.

 

Trzë raze smętösz wobszed,

E do grobu ji przeszed.

 

Moje mjiłi dzévczątko,

Przemóv do mje słóweczko.

 

E chto ce povjedzôł,

Że wumarłi gadac mjôł

 

Nje gôdôł to jeden kvjat,

Le to movjił całi svjat.

 

Ledvje Boga wuprosëła,

Żem do cebje przemóvjiła.

 

Jic do moji matkji v dom,

Je tę złoti pjersceń mój.

Je tę chustka njedoszëtö,

je tę vjonek njedoviti.

 

Chto tę chustkę doszéje,

Ten tę vjonek dovjije.

 

Matka chustkę doszëła,

Sostra vjonek nosëła.

 

Hej, żeglarze, żeglarze

całą nockę po morze!

 

Jakże ja mam żeglować,

Gdy na świecie ciemna noc?

 

Zapal drzazgę albo dwie,

Przyżeglaj-że ty do mnie!

 

Kiedy burza sroży się,

Kiedy wicher żagle rwie,

 

Gdy bezdenny kipi nurt,

Bałtyk huczy koło burt,

 

Mężne serce, silna dłoń

Pokonują morską toń.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Utwory J. J. Patocka:

1. Figle gnjeżdżewskjich gborow, Gdańsk 1920. [Pod pseudonimem: Wuj Wrek]. [Por. Fr. Fenikowski, Gbury z Gnieżdżewa, Gdynia 1958].

2. Kopa szentopork. Zebrał, ułożył i opracował: ..., Gdynia 1936.

3. Straszydło w Czartowskim Młynie. Baśnie kaszubskie, Gdańsk 1983.

Literatura:

- A. Bukowski, Regionalizm kaszubski, Poznań 1950, s.338-339.

- F. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej. Przekł. M. Boduszyńska-Borowikowa, Gdańsk 1982, s. 87-92.

- R Ostrowska, I, Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk, 1974, s. 313-314.

- S. Poręba, Jan Jakub Patock (1886-1940), „IKP” [1}, 1991, nr 184, s. {[4].

- J. Samp, Patock Jan Andrzej (1886-1940), w: Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gdańsk 1997, t.3 [L-P], s. 294-295.

 

 (L.B.S.)

Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.