Biuletyn

Koła Miłośników

Dziejów Grudziądza

Muzeum

Rok III: 2005                                      Numer 30 (69)

Data odczytu:9.11.2005                      Data wydania:9.11.2005

 

Edward Wiśniewski

 

Fijewo i Fryta, zapomniane dzielnice Grudziądza.

Fryta. Pierwsze wzmianki o tym osiedlu znajdujemy już w XIII w., jako Fryta zamkowa. Leżała w zakolu obecnej Trynki, na jej prawym brzegu, w kwadracie obecnych ulic: Marii Skłodowskiej-Curie, Groblowej, Mickiewicza.

            Około 1415 r. Krzyżacy pobudowali tu młyny; tzw. Nagórny – w zakolu Trynki i Nadolny- przy ujściu Trynki do Wisły i połączono je Rowem Młyńskim – tzw. Młynówką (obecnie zakryta część Trynki). Rzeczka ta miała za zadanie zbierać i odprowadzać do Wisły z wysychającego jeziora w Tuszewie oraz i odnogi Ossy – nieuregulowanej.

            Przy Młynówce osiedlali się pierwsi osadnicy. Za czasów komtura Siegharda von Schwarzburg, w latach 1320-1328, na polach Fryty i południowej części osiedla Fijewa wytyczono ogrody tzw. uprzywilejowane – leżące bliżej miasta i nieuprzywilejowane – leżące bliżej odnogi Ossy – obecnej Trynki. Po lewej stronie Ossy istniały łąki zamkowe, poprzecinane groblami. Czynsze za te ziemie były zróżnicowane ze względu na wielkość ogrodów i stodół. Ludność dzieliła się na dwie grupy: mieszczan – mieszkających w mieście i przedmieszczan - mieszkających poza miastem. Ogrody istniały aż do połowy XVIII wieku.

            Rozwój osiedla nastąpił głównie za czasów starościńskich, a konkretnie po uregulowaniu kanału Trynka w 1552 r., łączącej właściwe koryto Ossy, poprzez jezioro Wielkie Tarpno i spływu wody do Wisły.

            Wg inwentarza z 1739 r. osada liczyła tylko 16 czynszowników, którzy płacili podatki do zamku. Nastąpiła wtedy też imigracja osadników z niemieckich „Landów” i już w 1783 r. osiedle to zespolono administracyjnie z miastem. Figurowało jako Przedmieście Boczne. Po 18 48 r. rozebrano średniowieczne bramy miejskie w tym również „Boczną”, a około 1886 r. zasypano fosę w miejscu, gdzie dziś przebiega ulica


Groblowa. Ulica Boczna stała się ulicą Centralną. Nazywano ją również ulicą Tytoniową – a uprawiano tytoń w dolnej jej części. Powstały takie obiekty jak: synagoga (1845), Gazownia Miejska (1865), Poczta Cesarska (1882), Bank Wschodni (1902), Szkoła Lahmanna dla sierot wyznania judaistycznego (1900), kościół ewangelicki przy Trynce (1897-1900). Przy ul. Trynkowej (obecnej Marii Skłodowskiej –Curie) powstała Szkoła Żeńska (1849), Straż Pożarna (1876) i obok – Królewska Kasa Miejska i Elektrownia (1898). W narożu rozbudowano Młyn Nagórny i most przez Trynkę

            W celu umożliwienia dostawy węgla do Gazowni, pobudowano kolejkę wąskotorową z dworca kolejowego, wzdłuż Tuszewskiej Grobli (obecnie ul. Rapackiego) do Gazowni.

            Obecna ulica Sienkiewicza, znana jest od 1872 r. jako Börgenstrasse. Była zabudowana tylko do Poczty Królewskiej. W 1881 r. wybudowano Gimnazjum Królewskie (obecnie naroże ul. Sienkiewicza i Kosynierów Gdyńskich), za Pocztą Królewską – (w 1891) powstała Szkoła Realna i dalej Szkoła Gminna. W narożu ul. Groblowej i Ogrodowej powstał bank pod nazwą Kaiserliche Reichsbankstelle (1890), a w pobliżu powstał Drzewny Rynek, późniejszy Rybny Rynek, na którym zaczęto handlować od końca XIX w. rybami. W latach 1913-1915 placyk otrzymał efektowną oprawę – balustradę wraz z fontanną, która obecnie jest odnawiana. Przy ul. Ogrodowej istniał cmentarz katolicki (obecnie plac zabaw).

            Nastąpiła ścisła zabudowa budynkami mieszkalnymi, sklepami branży spożywczej, lokalami usługowymi. Obecnie stanowi ten teren centrum handlowe Grudziądza.

Fijewo.

Osada, później folwark znajdowały się zaraz za miastem na północ od Bramy Łasińskiej i sięgają XIII i XIV wieku, kiedy to Krzyżacy, właściciele zamku, założyli tam gospodarstwo dla własnych potrzeb, zaopatrując się w mięso i płody rolne. Istniało tam kilka spichlerzy. Z biegiem czasu przy trakcie łasińskim – obecnie ul. Wybickiego zasiedlali się pojedynczo osadnicy. W średniowiecznych aktach, obszar ten figuruje jako Fijewo lub Fiou, zapewne od niemieckiej nazwy bydła „Vieh”.) Z chwila wypędzenia Krzyżaków w 1454 r. administratorami folwarku Fijewo, jako dobra królewskie, stali się polscy starostowie i mianowani przez nich zarządcy. Lustracja z 1603 r. wymienia, że istniał tam dom murowany, zbudowany jeszcze za czasów krzyżackich, stajnia, stodoła, szopy itp., i był ogrodzony solidnym parkanem. Fijewo jak i Fryta uległy zniszczeniu w czasie wojen szwedzkich – 1655-1660 r.

- 2 -

Z biegiem czasu powstał duży folwark w okolicy obecnego browaru „Kuntersztyn”, a osadnicy osiedlali się również przy trakcie prowadzącym do folwarku tj. obecnej ulicy Sikorskiego. Wg inwentarza z 1739 r. Fijewo posiadało browar, gorzelnię, owczarnię i folwark. Na terenie Fijewa – tuż po prawej stronie od Bramy Łasińskiej dn. 20 I 1749 r. starosta grodzki Jerzy Mniszech odstąpił oo. reformatom (zakon św. Franciszka) teren 6 ha, 65 arów na budowę kościoła i klasztoru. Obiekty te powstały w 1750 –51 r. W r. 1801 nastąpiła kasacja zakonu przez cesarza Fryderyka Wilhelma III a klasztor zamieniony został na dom poprawczy, później jako zakład karny dla kobiet. Obecnie obiekt ten, usytuowany w śródmieściu, chluby naszemu miastu nie przynosi.

            Po I rozbiorze Polski Grudziądz liczył tylko 2172 mieszkańców, gdyż część Polaków wyemigrowała do centralnej Polski. Zaczęli napływać osadnicy z Niemiec i dla nich utworzono osiedle 50 domków jednorodzinnych przy szosie do Łasina, nazwano je „kolonią”. Już w 1783 r. Fijewo weszło w skład organizmu miejskiego. Odstąpiono w dzierżawę (na 40 lat) zabudowania folwarczne i tam powstały gmachy Urzędu Miejskiego („Königliche Amts Gebeude”). Ulicę nazwano w 1781 r. Amtstrasse (ulica Urzędowa, obecnie ul. Sikorskiego). W tymże roku powstała ul. Solna – pierwotnie jako ul. Pocztowa, gdyż istniał tam pierwszy urząd pocztowy, a później urząd podatkowy, szpital ewangelicki oraz teatr. W związku z budową cytadeli powstają drogi do niej. Folwark Fijewo uległ dalszemu rozparcelowaniu. Część zabudowań np. browar i część gruntów przyłączono do wsi Tuszewo a resztę ziemi oddano mieszczanom. Powstaje budynek sądu – obecny główny budynek szpitala miejskiego, a ulicę nazwano Gerichtsstrasse (ul. Sądowa). W 1872 r. pobudowano przy ulicy sąd i zakład karny istniejący do dziś, a nazwę ulicy Sądowej zmieniono na ulicę Szpitalną. Zbudowano też szpital miejski. Kosztem 77 000 marek pobudowano w 1888 r. dom dla chorych na choroby zakaźne, w 1897 r. – nowy budynek, kosztem 160 300 marek, łącząc go korytarzem z głównym budynkiem. Przy końcu ulicy Urzędowej, przy kanale Trynka powstał nowoczesny budynek Starostwa (1895). Innym ważnym obiektem jest wybudowane w l. 1894-1896, przy ul. Legionów 2, Seminarium Nauczycielskie Królewskie, obecne CKU. Ważnym obiektem jest również budynek obecnego Centrum Kultury „Akcent” przy ul. Wybickiego 38/40. Mieściła się tam od 1834 r. Loża Masońska, która tworzyła styl życia kulturalnego w Prusach. Okazałym budynkiem jest narożny dom przy ul. Wybickiego – Sikorskiego, tzw. Ubezpieczalnia pobudowano na miejscu dawnej stolarni, oraz Hotel pod „Czarnym Orłem” – do niedawna znany jako „Dom Kultury Stomil”. Przy narożu ul.

- 7 -


Nadgórnej i Fortecznej powstała w 1890 r. jedna z pierwszych szkół gminnych.

            Na przełomie XIX i XX wieku ul. Wybickiego – dawny trakt do Łasina zabudowany został licznymi kamienicami secesyjnymi, właścicieli kupców, rzemieślników itp. Dnia 12 III 1869 r. wyszło rozporządzenie z 9 III 1869 r. w „Amts-Blatt” (Dziennik Urzędowy), regulujący własności na terenie Kolonii Fijewo, wg którego tzw. Wielki Plac Ćwiczeń, tereny Fijewa-Pastwiska tworzą samodzielny obszar podlegający dowódcy twierdzy. Począwszy od ul. Fortecznej (1872), rozpoczęła się budowa obiektów militarnych.

            W 1883-1885 powstają koszary dla artylerii polowej przy ul. Bema 2 i Legionów 14-22. W 1890-1897 od podstaw wzniesiono koszary pułku piechoty przy ul. Legionów 56/64 oraz drugie koszary artyleryjskie przy ul. Legionów 46/52. Przy ul. Bema powstał budynek komendantury, główna wartownia, areszt, kompleks łaźni i pralnia. Po lewej stronie ul. Legionów powstały obiekty intendentury jak piekarnia przy ul, Prowiantowej (1897), obiekty sportowe przy tejże ulicy, budynek administracyjny (Legionów 25), lazaret garnizonowy przy ul. Legionów 57 (1893-1895).. Dla ćwiczeń wojska utworzono plac musztry i strzelnicę – obecne osiedle Tarpno.

Przy ul. Legionów 28, dzięki zapisowi w testamencie Gustawa Roethego, który przeznaczył na ten cel 60 000 marek, wybudowano w 1908 r. okazały budynek Muzeum (koszt budowy wynosił 100 000 marek). Zasoby Muzeum liczyły 9 000 pozycji. Kustoszem Muzeum został dr prof. Ignacy Pretorius.

Na górze Garnizonowej zbudowano w 1898 r. Kościół Garnizonowy ewangelicki, a w latach 1905-1911 wzniesiono naprzeciw kościoła koszary dla pionierów (ob. ulica Saperów, Jagiełły, Fijewskiej i Jagiellończyka), zajmując nawet teren dawnego cmentarza więziennego.

            Cegłę dla obiektów wojskowych dostarczano z cegielni „Gramberga” z Małego Tarpna oraz „Jakobsona”, która znajdowała się na skarpie wiślanej, po lewej stronie ul. Saperów.

Należy również wymienić „Tivoli” – obiekt kulturalno-rozrywkowy przy ul. Legionów 23. Organizowano tu wystawy w roku 1885 i następnych.

Jak z tego wynika, tą część miasta należałoby nazwać dzielnicą Wojska Polskiego, gdyż żadnej nazwy o tym brzmieniu nie mamy, osiedla Tarpno nazwać osiedlem Piastów, istnieją tam ulice dawnych królów, a tzw. „Kapustę” nazwać osiedlem Powstańców Polskich(L.B.S.)

Redakcja: Tadeusz Rauchfleisz, KMDG. Logo KMDG wykonał Grzegorz Rygielski.

 

- 8 -


 

Komentarz do planu miasta.

 

nr

obiekt

Data

budowy

1.       

Kościół ewangelicki, ob. Katolicki p.w. Niepokalanego Serca NMP.

1897-1900

2.       

Szkoła Gminna, ob. Szkoła Podstawowa nr 5 im.

~ 1892

3.       

Gimnazjum Królewskie, ob. I LO im B. Chrobrego

1874

4.       

Wyższa Szkoła Realna Mat.-Przyrodn., ob., Oddz. UMK

1891

5.       

Poczta cesarska, ob. Poczta Polska

1881-1891

6.       

Szkoła Lahmana dla sierot wyzn. Mojżeszowego, ob. Urząd Miejski 2

1900-1903

7.       

Gazownia, ob. Administracja gazowni

1865

8.       

Elektrownia, ob. Administracja elektrowni

1898

9.       

Straż pożarna – nie istnieje

1876

10.   

Młyn Krzyżacki- Nagórny,

po 1415

11.   

Szkoła Żeńska, ob. Zespól szkół Gastr. Odzież.

1849

12.   

Synagoga – nie istnieje

1844

13.   

Cmentarz katolicki – plac zabaw

~ 1850

14.   

Bank Wschodni – Bank Pomorski

1890

15.   

Drzewny Rynek – Rybny Rynek

 

16.   

Kościół Reformatów – Zakład Karny

1750

17.   

Klasztor Reformatów – Zakład Karny

1750

18.   

Sąd i więzienie – Zakład Karny

1870

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- 3 -

 

 


19.      

Folwark Fijewo – Browar Kuntersztyn

1850

20.      

Urząd Miejski – budownictwo mieszkaniowe

~ 1780

21.      

Starostwo grodzkie i miejskie – nie istnieje

1895

22.      

Szpital Miejski – pierwotnie sąd

1872-1898

23.      

Seminarium Nauczycielskie - CKU

1894

24.      

Teatr Miejski – później spichrz – nie istnieje

1847-1923

25.      

Pierwsza poczta – nie istnieje

 

26.      

Szpital Ewangelicki – budownictwo mieszkaniowe

 

27.      

Hotel „Pod Czarnym Orłem”

~ 1840

28.      

Kasa Chorych - Ubezpieczalnia

~ 1890

29.      

Kartoflany Rynek

 

30.      

Loża Masońska – CK „AKCENT”

1834

31.      

Szkoła Gminna – SP nr 9

1890

32.      

Cmentarz Zakładu Karnego – nie istnieje

~ 1800

33.      

Cegielnia Jacobsona – nie istnieje.

1900-1920

34.      

Koszary artyleryjskie – obiekty wojskowe

1883-1885

35.      

Dowództwo wojskowe – obiekty wojskowe

~ 1890

36.      

„Tivoli” – kino „Tivoli”

~ 1885

37.      

Muzeum – Biblioteka Miejska

1908-1911

38.      

Koszary nowoartyleryjskie – obiekty wojskowe

~ 1892

39.      

Koszary piechoty – obiekty wojskowe

1890

40.      

Szpital wojskowy - klinika wojskowa

1893-1895

41.      

Zabud. Prowiant – boisko sport, Klub Garnizon.

1897

42.      

Restauracja „Pod Łabędziem” – budynki mieszkalne

 

43.      

Koszary żandarmerii

~ 1920

44.      

Plac ćwiczeń – Osiedle Tarpno I

 

45.      

Strzelnica – park

 

46.      

Ogrodnictwo Frencha

1900

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- 6 -